Wyróżniki glebowe

Ślady pojawiają się wprawdzie na nowo przy każdej kolejnej orce, z biegiem lat stają się jednak na płaskim polu coraz słabsze, aż wreszcie na skutek wciąż powtarzanych prac polowych barwy ulegają kompletnemu wymieszaniu. Dopiero kolejna, jeszcze głębsza orka może doprowadzić do ponownego pojawienia się śladów. Natomiast na polach o powierzchni falistej lub pochyłej, na których ciągle postępuje erozja górnych warstw gleby (często przyspieszana przez scalanie pól i głęboką orkę), ślady znikają dopiero wówczas, gdy zniknie warstwa gleby sięgająca do najgłębszych części zabytku. Ta szeroko rozpowszechniona, "pełzająca" dewastacja źródeł archeologicznych jest szczególnie widoczna na obszarach, na których jasny less stanowi kontrastowe tło dla ciemnych, humusowych wypełnisk rowów i jam. Fotografia lotnicza doskonale nadaje się do tego, by poświadczać to stopniowe niszczenie zabytków i dokumentować jego postęp na przestrzeni lat.

Laberweiting, okręg Straubing, Dolna Bawaria, zdjęcie wykonane 7 października 1987 r. Ściśle geometryczny kształt celtyckiego czworokątnego szańca zaznacza się poprzez jasne pozostałości wałów na głęboko zaoranym polu. Zdjęcie lotnicze stanowi dowód na ciągłą erozję stanowisk archeologicznych, powodowaną przez działalność rolniczą. Fot. O. Braasch.

Na placach budów, trasach wytyczonych pod drogi i instalacje komunalne oraz na żwirowiskach - czyli wszędzie tam gdzie usuwana jest warstwa humusu - w sprzyjających okolicznościach możliwe jest, zaraz po przejściu koparek i spychaczy, odnotowanie z powietrza wyróżników glebowych odkrytych w calcu. Poszukiwanie śladów archeologicznych bezpośrednio na placach budów oraz obserwacja z powietrza zmian i zniszczeń zabytków archeologicznych, okazały się skutecznymi narzędziami w ochronie zabytków. I tak już w 1982 roku w Bawarii w 169 przypadkach odpowiednie obserwacje z powietrza zostały natychmiast przekazane odpowiedzialnym za dany teren archeologom, a tylko w południowej Górnej Bawarii na 11 wykopalisk ratunkowych aż 6 zostało podjętych w następstwie prospekcji lotniczej. Tego typu pilne informacje muszą szybko docierać do osób odpowiedzialnych za dany region. Dla ich przekazywania równie dobrze nadają się faks, telefon czy internet. Wśród zdjęć, jakie powstały podczas tego typu obserwacji, znajdują się też smutne przykłady ukazujące "detektorystów" przekopujących kasztel rzymski i rabusiów grobów plądrujących cmentarzysko.

Różnice kolorów, często bardzo nieznaczne, między wyróżnikami glebowymi a otaczającymi polami ornymi, można w zimie (przy słońcu zawsze znajdującym się nisko nad horyzontem i przy przymglonej, gwałtownie pogarszającej się przy układach wyżowych widoczności) najlepiej obserwować i fotografować mając słońce za plecami, gdyż w innym wypadku będzie ono oślepiać. W ten sposób jednak kąt obserwacji ogranicza się do bardzo wąskiego i mało wydajnego, a fotografowanie pod tym kątem wymaga licznych, zabierających czas nalotów, szybko pochłaniających krótkie zimowe dni. Idealne oświetlenie może jednak zapewnić warstwa wysokich, mlecznych chmur lodowych (cirrusów), dzięki którym powstaje miękkie, jasne, rozproszone światło, zapewniające równie dobry widok na stanowisko ze wszystkich stron. Rozpoznawaniu odmienności barw sprzyja także będąca wynikiem topnienia śniegu wilgotność podłoża, która wraz z towarzyszącymi jej wyróżnikami wilgotnościowymi nadaje ciemniejszą, intensywniejszą tonację wszystkim kolorom. Przykładu zależności sukcesu poszukiwań od oświetlenia i kąta obserwacji dostarczają zdjęcia wielkiego kurhanu koło Ihringen w Badenii-Wirtembergii).

Decydujące znaczenie dla rozpoznawalności słabych śladów w publikacji zdjęć lotniczych ma profesjonalny druk, najlepiej na błyszczącym papierze, w odpowiednim formacie i przy krytycznej końcowej kontroli ze strony autora zdjęcia lub archeologa.