strona główna
prospekcja lotnicza
prospekcja geofizyczna
prospekcja powierzchniowa
prospekcja geochemiczna
aktualności
odnośniki
 

wprowadzenie
ślady w rzeźbie terenu
zabytki podziemne
wyróżniki
cieniowe
śniegowe i szronowe
zalewowe
glebowe
wegetacyjne
wilgotnościowe
ślady pod wodą
samolot i odbywanie lotów
typy samolotów
lotniska
pogoda i planowanie trasy
wysokości lotu
nawigacja i mapy
sprzęt fotograficzny i technika zdjęciowa
aparaty fotograficzne
obiektywy
filmy
druk zdjęć lotniczych
filtry
technika zdjęciowa
doświadczenia i recepty
trzy filary archeologii lotniczej
doświadczenia polskie
stanowiska archeologiczne w Polsce w fotografii lotniczej Otto Braascha

Wyróżniki glebowe

Od dawna zniwelowane fosy, kurhany i jamy mogą jeszcze długo zdradzać swe położenie poprzez wyróżniające się kolorem spośród otaczającego pola plamy. Plamy te pochodzą z niegdyś usypanej na danym miejscu ziemi, albo z wyoranego, inaczej zabarwionego, wypełniska jamy czy rowu. Różnice koloru względem otaczającej, nienaruszonej gleby są szczególnie wyraźne jeżeli zabytek został poddany orce dopiero współcześnie (np. po zaoraniu łąki), albo po wykonaniu szczególnie głębokiej orki, która z najgłębszej warstwy wydobyła na powierzchnię odmiennie zabarwiony materiał.

Wyróżniki glebowe. a: ciąg murów został naruszony przez pług. Jasne fragmenty zaprawy i pokruszone cegły wydostają się na powierzchnię warstwy ornej. b: jama z resztkami organicznymi i zabytkami daje się rozpoznać w górnych warstwach gleby jako ciemne przebarwienie. Wg R. Christlein i O. Braasch, Das unterirdische Bayern, Stuttgart 1982.

Ślady pojawiają się wprawdzie na nowo przy każdej kolejnej orce, z biegiem lat stają się jednak na płaskim polu coraz słabsze, aż wreszcie na skutek wciąż powtarzanych prac polowych barwy ulegają kompletnemu wymieszaniu. Dopiero kolejna, jeszcze głębsza orka może doprowadzić do ponownego pojawienia się śladów. Natomiast na polach o powierzchni falistej lub pochyłej, na których ciągle postępuje erozja górnych warstw gleby (często przyspieszana przez scalanie pól i głęboką orkę), ślady znikają dopiero wówczas, gdy zniknie warstwa gleby sięgająca do najgłębszych części zabytku. Ta szeroko rozpowszechniona, "pełzająca" dewastacja źródeł archeologicznych jest szczególnie widoczna na obszarach, na których jasny less stanowi kontrastowe tło dla ciemnych, humusowych wypełnisk rowów i jam. Fotografia lotnicza doskonale nadaje się do tego, by poświadczać to stopniowe niszczenie zabytków i dokumentować jego postęp na przestrzeni lat.

Oprócz terenów lessowych, wyróżniki glebowe wyraźnie się odznaczają także na podłożach wapiennych i żwirowych, których dolne warstwy również są jasne. Na świeżo zaoranych, wilgotnych polach (takich jak widoczne na zdjęciach Holzen koło Landshut w Dolnej Bawarii) kolory wyróżników glebowych są najintensywniejsze, a ich kontury najostrzejsze. Każde następne zmechanizowane prace polowe prowadzą do szybkiego zaniku różnic kolorystycznych i zatarcia konturów plam. Pola, których nie pozostawia się ugorem na zimę, są obecnie w Niemczech tak szybko ponownie obsiewane, że archeolog, który chce na nich odszukać z powietrza wyróżniki glebowe musi lecieć niemalże razem z mewami i wronami zaraz za traktorem rolnika.

Essenbach-Holzen, okręg Landshut, Dolna Bawaria, zdjęcie wykonane jesienią 1983 r. Widoczna głęboko przeorana zagroda halsztacka z potrójną fosą. W prawej górnej części zdjęcia, tam gdzie warstwa humusu jest już silnie zerodowana, wystaje spod niej jasny less, w którym obok fos można rozpoznać pojedyncze jamy, mające postać rozmytych plam. Fot. O. Braasch.

Laberweiting, okręg Straubing, Dolna Bawaria, zdjęcie wykonane 7 października 1987 r. Ściśle geometryczny kształt celtyckiego czworokątnego szańca zaznacza się poprzez jasne pozostałości wałów na głęboko zaoranym polu. Zdjęcie lotnicze stanowi dowód na ciągłą erozję stanowisk archeologicznych, powodowaną przez działalność rolniczą. Fot. O. Braasch.

Na placach budów, trasach wytyczonych pod drogi i instalacje komunalne oraz na żwirowiskach - czyli wszędzie tam gdzie usuwana jest warstwa humusu - w sprzyjających okolicznościach możliwe jest, zaraz po przejściu koparek i spychaczy, odnotowanie z powietrza wyróżników glebowych odkrytych w calcu. Poszukiwanie śladów archeologicznych bezpośrednio na placach budów oraz obserwacja z powietrza zmian i zniszczeń zabytków archeologicznych, okazały się skutecznymi narzędziami w ochronie zabytków. I tak już w 1982 roku w Bawarii w 169 przypadkach odpowiednie obserwacje z powietrza zostały natychmiast przekazane odpowiedzialnym za dany teren archeologom, a tylko w południowej Górnej Bawarii na 11 wykopalisk ratunkowych aż 6 zostało podjętych w następstwie prospekcji lotniczej. Tego typu pilne informacje muszą szybko docierać do osób odpowiedzialnych za dany region. Dla ich przekazywania równie dobrze nadają się faks, telefon czy internet. Wśród zdjęć, jakie powstały podczas tego typu obserwacji, znajdują się też smutne przykłady ukazujące "detektorystów" przekopujących kasztel rzymski i rabusiów grobów plądrujących cmentarzysko.

Często takie archeologiczne ślady muszą być następnie zabezpieczane poprzez wykopaliska ratunkowe, podczas których w najwyższym pośpiechu wydobywane są znaleziska. Bawarska Służba Ochrony Zabytków Archeologicznych, dzięki regularnym obserwacjom z powietrza placów budów i żwirowni (w szczególności na rozległej monachijskiej równinie żwirowej, która w czasach prahistorycznych była gęsto zasiedlona), była w stanie przeprowadzić wykopaliska na znaczącej liczbie stanowisk, albo przynajmniej sporządzić najniezbędniejszą dokumentację.

Freising, Górna Bawaria, zdjęcie wykonane 24 lutego 1986 r. Podczas poszerzania żwirowni spod łyżki koparki wyłania się, jako wyraźny wyróżnik glebowy, ciemna jama prahistorycznej warowni. Po powiadomieniu przez pilota, możliwe było przy udziale ochotników przeprowadzenie wykopalisk ratunkowych. Fot. O. Braasch.

 

"Odczyszczone" wyróżniki glebowe widoczne są na terenach wykopalisk, gdzie niewielkie różnice barwy czy tonacji gruntu mogą dostarczyć prowadzącemu badania ważnych informacji. Fotografia lotnicza może dokładnie dokumentować obszary wykopalisk i posłużyć jako materiał wyjściowy lub pomocniczy do sporządzenia planu i oceny stanowiska; przykładem może być zdjęcie kolistego stanowiska dworskiego koło Heilbronn w Badenii-Wirtembergii.

Heilbronn, część miejscowości Neckargartach, okręg Stuttgart, Badenia-Wirtembergia, zdjęcie wykonane 29 lipca 1993 r. Czarno-biały film Kodak Technical Pan ze względu na swą niezwykle wysoką rozdzielczość nadaję się też doskonale do wykonywania dokumentacji wykopaliskowej. Przedstawiona tu została odczyszczona warstwa mechaniczna z umocnioną zagrodą z okresu późnolateńskiego - jak dotąd w południowych Niemczech znalezisko unikalne. Obok jasnego wykopu pod palisadę, z miejscem na bramę, rozpoznać można też doły posłupowe i jamy, jak też białe znaczniki dla celów pomiarowych. Jasne wypełniska to przekształcony czarnoziem, którego części wapienne zostały wypłukane - pozostał tylko jasny, drobny, piaszczysty materiał, zawierający tylko nieliczne cząstki humusu. Fot. O. Braasch.

Różnice kolorów, często bardzo nieznaczne, między wyróżnikami glebowymi a otaczającymi polami ornymi, można w zimie (przy słońcu zawsze znajdującym się nisko nad horyzontem i przy przymglonej, gwałtownie pogarszającej się przy układach wyżowych widoczności) najlepiej obserwować i fotografować mając słońce za plecami, gdyż w innym wypadku będzie ono oślepiać. W ten sposób jednak kąt obserwacji ogranicza się do bardzo wąskiego i mało wydajnego, a fotografowanie pod tym kątem wymaga licznych, zabierających czas nalotów, szybko pochłaniających krótkie zimowe dni. Idealne oświetlenie może jednak zapewnić warstwa wysokich, mlecznych chmur lodowych (cirrusów), dzięki którym powstaje miękkie, jasne, rozproszone światło, zapewniające równie dobry widok na stanowisko ze wszystkich stron. Rozpoznawaniu odmienności barw sprzyja także będąca wynikiem topnienia śniegu wilgotność podłoża, która wraz z towarzyszącymi jej wyróżnikami wilgotnościowymi nadaje ciemniejszą, intensywniejszą tonację wszystkim kolorom. Przykładu zależności sukcesu poszukiwań od oświetlenia i kąta obserwacji dostarczają zdjęcia wielkiego kurhanu koło Ihringen w Badenii-Wirtembergii).

Ihringen, okręg Breisach-Hochschwarzwald, Badenia-Wirtembergia, zdjęcie wykonane 5 stycznia 1999 r. Zdjęcie kurhanu z południa na północ, ze słońcem za plecami. Położenie kurhanu zaznacza się pośrodku zdjęcia poprzez kolistą fosę, widoczną jako słaby wyróżnik wilgotnościowy; na prawym skraju zdjęcia widoczny jest ciemny zarys osuszonego stawu. Fot. O. Braasch.

 

Zdjęcie kurhanu wykonane kilka minut później z północy na południe, pod światło. Kolista fosa zniknęła, położenia kurhanu można się domyślać tylko na podstawie nieco ciemniejszego odcienia pośrodku zdjęcia, nieco u dołu. Fot. O. Braasch.

Decydujące znaczenie dla rozpoznawalności słabych śladów w publikacji zdjęć lotniczych ma profesjonalny druk, najlepiej na błyszczącym papierze, w odpowiednim formacie i przy krytycznej końcowej kontroli ze strony autora zdjęcia lub archeologa.

Archeologia Niedestrukcyjna | Fundacja Res Publica Multiethnica i Instytut Archeologii i Etnologii PAN
webmaster