strona główna
prospekcja lotnicza
prospekcja geofizyczna
prospekcja powierzchniowa
prospekcja geochemiczna
aktualności
odnośniki
 

wprowadzenie
ślady w rzeźbie terenu
zabytki podziemne
wyróżniki
cieniowe
śniegowe i szronowe
zalewowe
glebowe
wegetacyjne
wilgotnościowe
ślady pod wodą
samolot i odbywanie lotów
typy samolotów
lotniska
pogoda i planowanie trasy
wysokości lotu
nawigacja i mapy
sprzęt fotograficzny i technika zdjęciowa
aparaty fotograficzne
obiektywy
filmy
druk zdjęć lotniczych
filtry
technika zdjęciowa
doświadczenia i recepty
trzy filary archeologii lotniczej
doświadczenia polskie
stanowiska archeologiczne w Polsce w fotografii lotniczej Otto Braascha

Filmy

Podczas gdy wymagania wobec obiektywów i korpusów aparatów spełnia najczęściej wiele produktów (choć często za wysoką cenę) - z wyjątkiem niektórych aparatów o zbyt dużej usterkowości - filmy nadające się do archeologicznych zdjęć lotniczych to w chwili obecnej (grudzień 1999) przede wszystkim:

  • Kodachrome 25/64, 25 względnie 64 ISO, kolorowy slajd o najwyższej ostrości, wywoływanie tylko w laboratoriach Kodaka;
  • Kodak Technical Pan Film 2415, 25-100 ISO, czarno-biały film o najwyższej spośród wszystkich monochromatycznych rozdzielczości i najmniejszej ziarnistości, wywoływanie w Tetenal Neofin Doku lub Kodak Technidol Liquid;
  • Fujichrome Provia 100F Professional, 100 ISO, kolorowy slajd o najniższej ziarnistości, wywoływanie w procesie E-6;
  • Fujichrome Velvia, 50 względnie 40 ISO, kolorowy slajd o najwyższym nasyceniu barw, ziarnistość taka jak przy Kodachrome 25, wywoływanie w procesie E-6;
  • Kodak Ektachrome Professional Infrared EIR Film, 200 względnie 400 ISO, slajd odwzorowujący w fałszywych barwach podczerwień, wywoływanie w procesie E-6 lub specjalne wywoływanie w procesie AR-5 we wielkich firmach zajmujących się fotografią lotniczą.

Właściwości wymienionych filmów pod względem ziarnistości, ostrości i rozdzielczości zapewniają im szczególnie wysoki stopień zagęszczenia informacji na obrazie, co sprawia, że fotografię małoobrazkową można uznać za prawie równorzędną większym formatom jeśli idzie o specjalne zastosowania w archeologicznej prospekcji lotniczej.

Jednoczesne stosowanie filmów czarno-białych i kolorowych umożliwia późniejsze osobne archiwizowanie materiałów i zmniejsza przez to ryzyko strat na skutek pożaru czy innych katastrof. Daje to ponadto korzyści w kwestiach oceny, dystrybucji informacji i użycia w druku w publikacji. Podczas gdy ocenę kolorowych przezroczy można przeprowadzić w każdej chwili przy użyciu stolika podświetlanego lub rzutnika, czarno-białe negatywy wymagają sporządzenia najpierw odbitek, a najlepiej powiększeń. Kolorowe slajdy mogą być ponadto szybko skanowane i przesyłane w formie danych elektronicznych. W przypadku publikacji kolorowe przezrocze stwarza jednak problemy, związane z ciągle jeszcze zbyt wysokimi kosztami druku kolorowego wysokiej jakości (a jakość taka jest nieodzowna dla oddania archeologicznych treści zawartych na zdjęciu). Przekształcenie kolorowego przezrocza w zdjęcie czarno-białe, przeznaczone do druku, jest wprawdzie możliwe jako rozwiązanie awaryjne, pociąga za sobą jednak koszty i obniżenie jakości. W tym wypadku pod względem kosztów przewagę ma film czarno-biały, koniecznym warunkiem jest jednak dysponowanie dobrym laboratorium do wykonywania powiększeń.

Do klasy filmów Fujichrome 100F należy cały szereg innych kolorowych przezroczy o czułości 100 ISO, które mają podobne właściwości, ustępują jednak pod względem drobnoziarnistości. Czułość przezroczy 100 ISO może zostać poprzez specjalne wywoływanie w procesie E-6 zwiększona do 200 lub 400 ISO, dlatego nadają się one szczególnie do zastosowania podczas używania przy złym oświetleniu obiektywów długoogniskowych, oraz do robienia zdjęć głęboko położonych obiektów podwodnych. Takie specjalne wywoływanie wykonują tylko profesjonalne laboratoria.

W roku 1928 O.G.S. Crawford pisał o zrównanych z ziemią umocnieniach w Meon Hill, które na powierzchni zdradzały pasma porośnięte czerwonymi kwiatami maku, odcinającymi się na tle żółtego, dojrzewającego owsa. Musiał wówczas stwierdzić: "jedną z nielicznych wad fotografii lotniczej jest niemożność rejestracji barw". Miało się to zmienić już dziesięć lat później, kiedy to pod koniec lat trzydziestych na rynku pojawiły się kolorowe filmy odwracalne (przezrocza) Kodachrome. Odznaczają się one w stosunku do wszystkich późniejszych i wywoływanych w procesie E-6 kolorowych przezroczy dwukrotnie wyższą trwałością, która - jak podaje obecnie Kodak - ma wynosić 100 lat. Zastosowanie i postępy prospekcji z powietrza sprawiają, że coraz częściej zdjęcia lotnicze są pierwszą i ostatnią dokumentacja znalezisk archeologicznych - dlatego trwałość filmów odgrywa niezwykle istotną rolę. Z tego wynika szczególne znaczenie tego właśnie rodzaju filmu - w Niemczech większość archeologicznych służb ochrony zabytków używa w fotografii lotniczej filmów Kodachrome obok filmów czarno-białych.

Technical Pan Film 2415 posiada jako materiał czarno-biały poszerzoną czułość na czerwień, co czyni go szczególnie odpowiednim do zdjęć lotniczych robionych we mgle. Stworzony dla zdjęć astronomicznych, został on zmodyfikowany dla potrzeb "normalnej", obrazowej fotografii. Wysoka rozdzielczość, dochodząca do 400 linii/mm, daje nieograniczone możliwości wykonywania powiększeń, co jest też atutem przy komputerowym odkształcaniu obrazu. Podczas pracy w powietrzu można ponadto, w zależności od kontrastowości fotografowanych obiektów, naświetlać ten film używając wartości ISO od 25 do 100, ale oczywiście proces wywoływania musi zostać potem odpowiednio dopasowany. Ponieważ trzeba przy tym używać specjalnych wywoływaczy, dobrze film taki opracowywać albo w prywatnym laboratorium, albo w profesjonalnej firmie. Poddany dobrej obróbce, film ten dobrze nadaje się też do dokumentacji wykopaliskowej.

Fujichrome 100F to najświeższy produkt z nowej serii kolorowych przezroczy produkowanych przez firmy Agfa, Kodak i Fuji. Wszystkie one wywoływane są w procesie E6, a ich trwałość jest dwukrotnie mniejsza od filmów Kodachrome. Kodak dla swoich produktów z serii 100 ISO (np. Professional Ektachrome Film 100VS) podaje trwałość tylko 50 lat, czyli taką jaka obowiązuje też dla innych filmów obrabianych w procesie E-6. Filmy 100 ISO mają jednak wobec niskoczułego Kodachrome 25 tę przewagę, że pozwalają na zastosowanie krótszych czasów naświetlania, dzięki czemu przy złym oświetleniu pod warstwą chmur istotnie maleje ryzyko poruszenia zdjęcia, a także łatwiejsze jest zastosowanie filtrów polaryzacyjnych.

Kodak Ektachrome Professional Infrared EIR Film stosuje się w niewielkim zakresie. Uzyskuje się na nim lepsze, bardziej kontrastowe przedstawienia wyróżników wilgotnościowych i cieniowych, co ułatwia ocenę zdjęć z tego typu wyróżnikami. Film ten nie jest uczulony na promieniowanie cieplne, dlatego ślady niedostrzegalne z powietrza dla oka nie są też widoczne na zdjęciu. Jego naświetlanie jest bardzo trudne, ponieważ światłomierze w aparatach fotograficznych nie mierzą odpowiednio promieniowania podczerwonego, którego udział w całym widmie zmienia się ciągu dnia. Dlatego warto zawsze robić serie zdjęć o automatycznie ustawianym różnym naświetleniu (AEB - automatic exposure bracketing) - taką możliwość zresztą powinny dawać wszystkie aparaty stosowane do fotografii lotniczej. Drogi i niekiedy trudno dostępny film został w 1997 roku ulepszony i może być od tamtej pory wywoływany w procesie E-6, należy jednak zwracać przy tym uwagę, czy maszyna w laboratorium nie jest wyposażona w sensory na podczerwień (służące np. do sprawdzania długości filmu) - w takim przypadku na filmie uzyskamy obraz zanurzony w czerwonej mgle. Dlatego polecić należy starszy sposób wywoływania, "wieszakowy", który obywa się bez sensorów podczerwieni. Podczas obróbki w procesie E-6 tracone są też specyficzne przemiany zieleni chlorofilu w różne stopnie purpury, które stanowią dla biologów dowód na uszkodzenia roślin.

Naturalnie oprócz polecanych filmów także inne produkty nadają się do wykonywania fotografii z powietrza. Przy wyborze należy jednak zwracać uwagę, aby do właściwości filmu należały wysoka rozdzielczość i ostrość, jak również mała ziarnistość - z reguły warunki te spełnia większość markowych filmów o czułości 25-100 ISO. Materiały informacyjne dotyczące różnych filmów można szybko zamówić przez internet:

  • Agfa: http://www.agfaphoto.com/products/range_of_films.html
  • Fuji: http://www.fujifilmpro.de/products/p-film/ixposflm.htm
  • Kodak: http://www.kodak.com/global/en/consumer/film/index.shtml
Archeologia Niedestrukcyjna | Fundacja Res Publica Multiethnica i Instytut Archeologii i Etnologii PAN
webmaster